قلعه صلاح الدین ایوبی؛ دژ مستحکم قرون وسطایی که تاریخ اسلام را رقم زد - باتسک

انگیزه ساخت دژی فراگیر در قلب قاهره

در اواخر قرن دوازدهم میلادی، صلاح‌الدین ایوبی به این نتیجه رسیده بود که قاهره هرچند بزرگ و پررونق، اما فاقد یک مرکز دفاعی قوی است. شهرهایی مثل دمشق یا حلب دارای قلعه‌های مستحکم بودند، اما قاهره با وجود اهمیت سیاسی و اقتصادی‌اش، آسیب‌پذیر به نظر می‌رسید. این آسیب‌پذیری در برابر هجوم صلیبی‌ها که سرزمین‌های وسیعی از شام را تصرف کرده بودند، اهمیتی دوچندان می‌یافت.صلاح‌الدین در سال 1171 میلادی قدرت را در مصر به دست گرفته بود و سپس در جنگ‌های صلیبی به موفقیت‌های چشمگیری دست یافت. او پس از پیروزی در نبرد حطین و آزادسازی بیت‌المقدس در سال 1187، متوجه شد که باید پایتخت خود را برای هرگونه حمله احتمالی آماده کند. بر همین اساس، دستور ساخت قلعه‌ای عظیم بر فراز تپه مقطم را صادر کرد؛ موقعیتی استراتژیک که کل شهر را زیر نظر داشت و از نظر دفاعی تقریباً غیرقابل نفوذ بود.

معماری نظامی که هنوز هم حرفی برای گفتن دارد

ساخت این قلعه بین سال‌های 1176 تا 1183 میلادی طول کشید؛ یعنی هفت سالی که در آن مهندسان نظامی مسلمان از تکنیک‌های روز اروپا و خاورمیانه استفاده می‌کردند. مصالح اصلی سنگ آهکی بود که از همان تپه مقطم استخراج می‌شد و این انتخاب نه‌تنها به دلیل دسترسی آسان، بلکه به خاطر استحکام ذاتی این سنگ بود.

ویژگی‌های منحصربه‌فرد دفاعی

دیوارهای قلعه به طور متوسط 10 متر ارتفاع و 3 متر ضخامت دارند، اما برخی برج‌ها به بیش از 20 متر می‌رسند. آنچه معماری این دژ را خاص می‌کند، استفاده از برج‌های نیم‌دایره‌ای است که از دیوارها بیرون زده‌اند. این طراحی به مدافعان اجازه می‌داد آتش جناحی به مهاجمان بریزند؛ تاکتیکی که در ساخت قلعه‌های صلیبی در شام و فلسطین نیز دیده می‌شود.یکی از شگفتی‌های این قلعه، چاه عمیق یوسف است که آب شرب ساکنان دژ را تأمین می‌کرد. این چاه به قدری عمیق بود که حتی در محاصره‌های طولانی نیز دسترسی به آب قطع نمی‌شد. امروزه این چاه برای گردشگران قابل بازدید نیست، اما در اسناد تاریخی به عنوان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های قلعه از آن یاد می‌شود.دروازه‌های اصلی قلعه نیز با دقت خاصی طراحی شده بودند. دروازه‌ای به نام «باب القرافیه» با کتیبه‌ای به تاریخ 1180 میلادی، نخستین ورودی قلعه بود که نام سازنده و تاریخ ساخت را بر دیوار خود ثبت کرده بود. این شیوه‌ی کتیبه‌نگاری در معماری اسلامی آن دوره رایج بود و به ما امروز اجازه می‌دهد دقیقاً بدانیم هر بخش چه زمانی ساخته شده است.

تحولات قرن‌ها حاکمیت بر تپه مقطم

پس از صلاح‌الدین، این قلعه به مرکز سیاسی-نظامی مصر تبدیل شد و برای بیش از 700 سال، از سال 1208 تا 1874 میلادی، مقر حکومتی پیاپی سلاطین، ممالیک، عثمانیان و خدایان بود.

دوران ممالیک و تحکیم قدرت

ممالیک که در قرن سیزدهم قدرت را به دست گرفتند، تغییرات مهمی در قلعه ایجاد کردند. سلطان ناصر محمد، یکی از مشهورترین حاکمان ممالیک، بیشتر ساختمان‌های ایوبی را خراب کرد و به جای آن کاخ‌ها، مسجد و سربازخانه ساخت. بین سال‌های 1318 تا 1335، او قسمت شمالی‌شرقی قلعه را به یک پادگان نظامی تمام‌عیار تبدیل کرد که شامل مسجد الناصر محمد نیز می‌شد.

تجدد در عهد محمد علی پاشا

مهم‌ترین تغییرات در قرن نوزدهم رخ داد. محمد علی پاشا، بنیان‌گذار مصر مدرن، قلعه را به پایگاه اصلاحات نظامی و مدرنیزاسیون خود تبدیل کرد. او مسجد محمد علی را بین سال‌های 1828 تا 1848 ساخت؛ بنایی که به دلیل استفاده گسترده از سنگ مرمر سفید، به «مسجد سنگ مرمر» معروف شد. این مسجد با گنبد بلند و دو مناره‌اش، امروزه نماد اصلی قاهره به شمار می‌رود و از دور نمای شهر را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

قلعه دیگری به همین نام در سوریه

در 30 کیلومتری شرق بندر لاذقیه در سوریه، قلعه‌ای دیگر به همین نام قرار دارد که اهمیتش کمتر از همتای مصری‌اش نیست. این قلعه که به «قلعة صلاح الدین» معروف است، در جنگ‌های صلیبی به عنوان یکی از پایگاه‌های اصلی مسلمانان عمل می‌کرد. بر اساس اسناد تاریخی، صلاح‌الدین این قلعه را در جولای 1188 آزاد کرد و آن را به پناهگاهی برای نیروهایش تبدیل نمود.موقعیت این قلعه در میان جنگل‌ها و بر فراز تیغه کوهی با دو آبکند عمیق، آن را به دژی طبیعی تبدیل می‌کند. بر خلاف قلعه قاهره که بر تپه‌ای کم‌ارتفاع‌تر قرار دارد، این قلعه در ارتفاعات است و دید وسیعی به دریای مدیترانه دارد. این قلعه نیز مثل قاهره، میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده و به عنوان یکی از قلعه‌های جنگ‌های صلیبی شناخته می‌شود.

اهمیت استراتژیک و نظامی

هر دو قلعه در نقاط کلیدی جغرافیایی قرار گرفته‌اند، اما کارکردهای متفاوتی داشتند. قلعه قاهره بیشتر نقش سیاسی و اداری داشت، در حالی که قلعه سوریه صرفاً یک پایگاه نظامی بود. با این حال، هر دو بر اساس اصول مشابهی ساخته شدند: استفاده از برج‌های مدور، دیوارهای ضخیم و استخراج مصالح از محل.مورخان نظامی مقایسه جالبی بین معماری این دو دژ و قلعه‌های صلیبی انجام داده‌اند. قلعه عجلون در اردن، که تقریباً هم‌زمان با قلعه قاهره ساخته شد، از همان تکنیک‌های دفاعی استفاده می‌کند. این نشان می‌دهد صلاح‌الدین و فرماندهانش از تجربیات جنگ با صلیبی‌ها در طراحی این قلعه‌ها استفاده کرده‌اند.

وضعیت امروزی و حفاظت میراث

امروزه قلعه قاهره یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های گردشگری مصر است. هر ساله صدها هزار نفر از گوشه‌وکنار دنیا به اینجا می‌آیند تا از مسجد محمد علی، موزه نظامی، کاخ گوهریه و البته چشم‌انداز بی‌نظیر شهر دیدن کنند. قلعه قاهره بخشی از مجموعه میراث جهانی یونسکو به نام «قاهره تاریخی» است و تحت حفاظت سازمان میراث فرهنگی مصر قرار دارد.قلعه سوریه اما وضعیت پیچیده‌تری دارد. با توجه به ناامنی‌های سال‌های اخیر در سوریه، این قلعه در لیست میراث جهانی در خطر قرار گرفته است. با این حال، تلاش‌هایی برای حفاظت از آن آغاز شده و سازمان یونسکو برنامه‌هایی برای مرمت بخش‌های آسیب‌دیده دارد.

تجربه بازدید؛ چه چیزی انتظار شما را می‌کشد؟

اگر قصد دیدن قلعه قاهره را دارید، بهترین زمان صبح زود یا اواخر بعد از ظهر است، زیرا نور خورشید منظره‌ای جادویی به بنا می‌بخشد. از ایستگاه مترو محمد نجیب می‌توانید با تاکسی یا اتوبوس خود را به ورودی اصلی برسانید. بلیت ورودی حدود 450 جنیه مصری است و بازدید از موزه‌ها ممکن است هزینه جداگانه داشته باشد.در قلعه سوریه اما شرایط متفاوت است. به دلیل وضعیت امنیتی، بازدید از این قلعه نیازمند هماهنگی با مقام‌های محلی است. اما کسانی که موفق به دیدن آن می‌شوند، از منظره خیره‌کننده جنگل‌های اطراف و دریای مدیترانه لذت می‌برند.

نتیجه‌گیری؛ میراثی که زنده مانده

قلعه صلاح الدین ایوبی، چه در قاهره و چه در سوریه، بیش از یک بنای سنگی است. این دژها نماد مقاومت، حکمرانی و هوشمندی نظامی هستند که توانستند قرن‌ها در برابر تهدیدات خارجی دوام بیاورند. امروزه آن‌ها همچنان ایستاده‌اند تا به ما یادآوری کنند که چگونه یک رهبر باهوش می‌تواند با ترکیب هنر معماری و استراتژی نظامی، میراثی جاودانه بسازد.برای کسانی که به تاریخ اسلام، جنگ‌های صلیبی یا معماری نظامی علاقه‌مندند، بازدید از این قلعه‌ها تجربه‌ای غنی‌ساز است. این بناها نه‌تنها سنگ و ملات هستند، بلکه صفحاتی زنده از کتاب تاریخ به شمار می‌روند که هر کدام داستانی برای گفتن دارند.